Örgün Eğitim
ORTA ÖĞRETİM KURUMLARINDA ÖĞRETMEN PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Özlem Altundepe
ÖZET
İnsanlar doğdukları günden itibaren bir eğitim süreci içine girmekte, eğitim hayatın bir parçası haline gelmektedir. İnsanlarda, önce yaşamsal eylemleri yerine getirme, biyolojik ve fiziksel ihtiyaçlarını karşılamayı öğrenme ile ailede başlayan eğitim süreci, bir aileye, bir topluma ait olma, arkadaşlık gibi ilişki kurma ihtiyaçlarını karşılamak, içinde bulunulan toplumun değerlerini, normlarını öğrenerek toplumun bir üyesi olma şeklinde sosyalleşme ve okul çağında devam etmektedir, çalışma yaşamında mesleki bilgi ve becerisini artırma, yeni teknolojiler ile uyum içinde çalışmak amacıyla yeni nitelikler kazanma şeklinde somutlaşarak sürüp gitmektedir. Formel eğitim süreci okul öncesi eğitim, ilk öğretim, orta öğretim ve yüksek öğretim aşamalarından oluşmaktadır. Her aşamanın işlevleri ayrı olmakla beraber, bir sonraki aşamaya hazırlık işlevi de görmektedirler. Dolayısıyla her eğitim kurumu öğrenciyi ne kadar iyi eğitirse bir sonraki eğitim kurumunun etkinliğini de o derece artırmış olacaktır. Bu nedenle eğitim kurumlarının performanslarının değerlendirilmesi ve işlevlerini ne derece yerine getirdiğinin belirlenerek eksikliklerin giderilmesi gerekmektedir. Mevcut denetim sistemi öğretmenlerin performanslarını değerlendirilmesinde yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle öğretmen, öğrenci ve kurum idaresini içine alan bir değerlendirme sistemi geliştirilmelidir.
GİRİŞ
Eğitim , bireyin yaşadığı toplumda yeteneğini, tutumlarını ve olumlu değerdeki diğer davranış biçimlerini geliştirdiği süreçler toplamıdır.Eğitim sistemimiz içinde orta öğretim kurumları işlevleri bakımından çok önemli bir yere sahiptir. Orta öğretimin amaç ve görevleri, Milli Eğitimin genel amaçları ve ilkelerine uygun olarak;
- Bütün öğrencilere ortaöğretim seviyesinde asgari ortak bir genel kültür vermek suretiyle onlara kişi ve toplum sorunlarını tanımak, çözüm yoları aramak ve yurdun iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmasına katkıda bulunmak bilinci gücünü kazandırmak,
- Öğrencileri, çeşitli program ve okullarla ilgili, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde ve doğrultusunda yüksek öğretime veya hem mesleğe hem de yüksek öğretime veya hayata ve iş alanlarına hazırlamaktır.
Türk eğitim sisteminde zorunlu eğitimin beş yıldan sekiz yıla çıkarılmasıyla, ortaöğretim düzeyinde eğitim veren kurumlar olarak yalnızca liseler kalmıştır. Orta öğretim kurumlarının, yüksek öğrenime bir basamak ve mesleki ve teknik eğitim programlarının uygulandığı kurumlar olma gibi işlevleri vardır. Ortaöğretim, yüksek öğretime hazırlama ve toplumun ara insan gücünü yetiştirmeye yönelik meslek edindirme işlevlerini başarıyla yerine getirmek zorundadır.
Konuyla İlgili Olabilecek Bu Siteleri Ziyaret Edebilirsiniz
Ortaöğretimin işlevlerinde başarılı ya da başarısız olması toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel hayatını da etkiler. Dersanelerin, devlet okullarının ve özel okulların işlevlerini tam olarak yerine getirip getirememesi, bu kurumlarda görev yapan öğretmenlerin performansına bağlıdır. Eğitimde verimliliğin ve performansın ölçülmesi sonuçların uzun vadeye yayılması ve çoğu zaman göreli olması nedeniyle çok zordur. Eğitimin amaçları, öğretimde başarıyı artıran öğeler, başarı ölçütlerinin neler olduğu konusu üzerinde çok az bir anlaşma vardır. Ancak yine de öğretmen performansının değerlendirilmesi, eğitimdeki eksiklik ve yanlışlıkların saptanması, sorunların belirlenmesi, öğretmenlerin güdülenmesi ve geleceğe yönelik önlemlerin alınması için gereklidir.
Devlet okullarında öğretmenlerin başarı düzeyinin belirlenmesi amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı müfettişlerince teftişler yapılmaktadır. Dersler izlenerek, ders planı ve dersin işlenişi arasında karşılaştırma yapılarak, derslikte tertip ve düzenin sağlanıp sağlanmadığına bakılarak teftiş gerçekleştirilmektedir. Öğrencilere sorular sorularak dersin ne derece öğretildiği anlaşılmaya çalışılmaktadır. Ancak bu teftiş öğretmenlerin başarılarını ölçmede yeterli olamamaktadır. Öncelikle, sadece gözleme dayalı olarak öğretmenin başarılı ya da başarısız olduğuna karar vermek doğru değildir. Ayrıca müfettişe karşı şartlandırılan öğrencilere sorulan sorularla dersin yeterli düzeyde öğrenilip öğrenilmediğini saptamak zordur.
Özel okullarda öğretmenlerin değerlendirilmesi konusu daha çok ciddiye alınmakta ve öğrenci ve veliyi de içine alan bir değerlendirme sistemi uygulanmaktadır. Dersanelerde ise öğretmenlerin başarı düzeyi konusunda sınav sonuçlarına göre karar verildiği görülmektedir. Tüm bunlardan çıkarılacak sonuç orta öğretim kurumlarımızda öğretmen performansının değerlendirilmesi konusunda bir yetersizlik olduğudur. Bu nedenle orta öğretim kurumları bir bütün olarak ele alınmalı ve bir performans değerlendirme sistemi oluşturularak uygulamaya koyulmalıdır.
Öğretmenlerin performanslarının değerlendirilmesi sadece uzmanların, müfettişlerin ya da okul yöneticilerin yapacağı bir faaliyet değildir. Eğitim öğretim etkinliğinin varoluş sebebi olan öğrenciler yanında, veliler ve öğretmenlerin kendileri tarafından da performansları değerlendirilmelidir.
Öğretmen performans yeterliliği; öğretmenin yükümlü olduğu eğitim-öğretim etkinliğini gerçekleştirme konusunda algıladığı yeterlilik duygusudur. Eğitimde performans değerlendirmenin tüm zorluklarına karşın yukarıda sayılan gereklilikten dolayı bu çalışmada öğretmen performansının değerlendirilmesinde ne tür ölçütler kullanılabileceği saptanmaya ve devlet okulu, özel okul ve dersane öğretmenlerinden oluşan örneklemde performansları ölçülmeye çalışılmıştır.
Türk eğitim sistemi içinde ortaöğretim kurumlarının büyük bir çoğunluğu devlete ait olmakla beraber özel okulların ağırlığı son yıllarda artmıştır. Ülkemizde yüksek öğrenime hazırlık olanağı sağlayan bir diğer kurum da dersanelerdir. Bu nedenle çalışma kapsamına dersaneler de alınmıştır.
1. ARAŞTIRMANIN AMACI
Ortaöğretimde öğretmen performansının değerlendirilmesi konulu bu çalışma ile amaçlanan öğretmenlerin kendi performansları hakkındaki düşüncelerinin ve öğrencilerin öğretmenlerinin performanslarını nasıl değerlendirdiğini ortaya koymaktır. Ayrıca özel okul, devlet okulu ve özel dersanelerde öğretmenlerin performanslarının değerlendirilerek bu konuda öğretmen ve öğrencilerin düşüncelerinin karşılaştırılması ve aralarındaki farkların ortaya konulması amaçlanmıştır. Bir öğretmenin performansının değerlendirilmesinde göz önüne alınabilecek ölçütler saptanmaya çalışılmıştır.
2. ARAŞTIRMA KAPSAMI VE YÖNTEMİ
Bu araştırma bir özel lise, bir devlet lisesi ve bir özel dersanede ,öğrenci ve öğretmenler için hazırlanan performans değrelendirme formu ile gerçekleştirilmiştir. Öğretmenler için hazırlanan form iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde öğretmenlerin cinsiyeti, çalıştığı eğitim kurumu, branşı, kıdemi, eğitim durumu ve haftalık ders yüküne ilişkin bilgiler yer almaktadır. İkinci bölümde ise öğretmenlerin performansına ilişkin çeşitli kriterler belirlenmiş ve öğretmenlerden bu kriterler konusunda kendilerini nasıl değerlendirdiklerini “başarısız, orta, iyi, başarılı, çok başarılı” seçeneklerinden birini işaretleyerek belirtmeleri istenmiştir.
Öğrenciler için hazırlanan form ise tek bölümden oluşmakta ve öğretmen formunun ikinci bölümümde yer alan kriterleri içermektedir. Öğrencilerden öğretmenlerinin çoğunluğunu genel olarak değerlendirip verilen kriterlere göre öğretmenleri için uygun buldukları seçenekleri işaretlemeleri istenmiştir.
Araştırma kapsamına özel lisede ve devlet lisesinde, lise üçüncü sınıf öğrencileri, özel dersanede ise üniversite hazırlık programına devam eden lise mezunları ve lise üçüncü sınıf öğrencileri alınmıştır. Her üç kurumda da belirtilen bu öğrenci gruplarına ders veren öğretmenler değerlendirilmiştir.
Araştırma özel liseden 20 öğretmen, 30 öğrenci; devlet lisesinden 20 öğretmen, 21 öğrenci; özel liseden ise 13 öğretmen, 40 öğrenci ile gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma toplam 53 öğretmen, 91 öğrenciyi kapsamaktadır.
3. ARAŞTIRMA BULGULARI
Öğretmenler için hazırlanan değerlendirme formunun birinci bölümünde yer alan bilgiler aşağıdaki çizelgelerde ayrı ayrı gösterilmiştir.
| Cinsiyetiniz | Özel Lise | Devlet Lisesi | Özel Dersane |
| Kadın | 9 | 13 | 3 |
| Erkek | 11 | 7 | 10 |
| Daha önceki işyeri | Özel Lise | Devlet Lisesi | Özel Dersane |
| Özel lise | 2 | _ | 1 |
| Özel dersane | 5 | 2 | 4 |
| Devlet lisesi | 11 | 17 | 7 |
| İlk işyeri | 2 | _ | _ |
| Diğer | _ | 1 | 1 |
Araştırma kapsamındaki öğretmenlerin branşları aşağıdaki gibidir.
| Brant | Özel Lise | Devlet Lisesi | Özel Dersane |
| Matemetik | 3 | 4 | 2 |
| Fizik | 3 | 4 | 2 |
| Kimya | 2 | __ | 1 |
| Biyoloji | 2 | _ | 1 |
| Felsefe | _ | 1 | 1 |
| Sosyoloji | _ | _ | _ |
| Psikoloji | _ | _ | 1 |
| Tarih | 1 | 2 | 2 |
| Coğrafya | 2 | 1 | _ |
| Türkçe-Edebiyat | 5 | 5 | 2 |
| Resim,Müzik, Beden Eğitimi | _ | 1 | _ |
| Yabancı dil | 1 | 2 | 1 |
| Diğer | 1 | _ | _ |
Öğretmenlerin eğitim durumu ise şöyledir.
| Mezun olunan okul | Özel Lise | Devlet Lisesi | Özel Dersane |
| Eğitim Fakültesi | 3 | 8 | 4 |
| Fen-Edebiyat Fakültesi | 5 | 8 | 7 |
| Anadolu Öğretmen Lisesi | _ | _ | _ |
| Yüksek Öğretmen Okulu | 8 | _ | 1 |
| Diğer | 4 | 4 | 1 |
Mezun olduğu okul konusunda diğer seçeneğini işaretleyenlerden 7’si Eğitim Enstitüsü, 2’si Mühendislik fakültesi mezunudur.
| Kıdem | Özel Lise | Devlet Lisesi | Özel Dersane |
| 1-5 yıl | 3 | _ | 2 |
| 6-10 yıl | _ | 3 | 2 |
| 11-15 yıl | _ | 5 | 1 |
| 16-20 yıl | 1 | 8 | _ |
| 21-26 yıl | 3 | 4 | 2 |
| 26 ve üstü | 13 | _ | 6 |
Özel lisede 26 ve üstü kıdem yılına sahip olanlar çoğunluktadır. Öğretmenler genellikle devlet liselerinden emekli olduktan sonra özel okul veya dersanelerde
çalışmaya devam etmektedirler.
Aşağıda, öğretmenlerin performanslarını değerlendirmede kullanabilmek üzere belirlenen bazı kriterler karşısında hem öğretmenlerin hem de öğrencilerin düşünceleri ortaya konulacaktır. Burada her
kriter açısından öğretmen ve öğrencilerin yanıtları bir arada değerlendirilerek bir karşılaştırma olanağı sağlanacaktır.
- Dersi anlaşılabilecek şekilde açık ve sade bir dille anlatmak.
Öğretmenlerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 1 | 12 | 6 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | _ | 1 | 14 | 5 | 20 |
| Dersane | _ | 1 | 2 | 8 | 3 | 13 |
Öğrencilerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 2 | 3 | 16 | 8 | 1 | 30 |
| Devlet Lisesi | 1 | 7 | 7 | 4 | 2 | 21 |
| Dersane | 1 | 17 | 17 | 5 | _ | 40 |
Bu kriter konusunda her üç kurum öğretmenleri kendilerini başarılı bulmaktadırlar. Özel lise
öğretmenlerinin %60’i, devlet lisesi öğretmelerinin %70’i, dersane öğretmenlerinin yine yaklaşık %70’i kendisini bu konuda başarılı görmektedir. Öğrencilerin yanıtları incelendiğinde ise şu sonuçlar
görülmektedir:
Özel lise öğrencilerinin %30’u öğretmenlerini bu konuda iyi, devlet lisesi öğrencilerinin %35’i orta, %35’i iyi bulmuşlardır. Dersane öğrencilerinin orta ve iyi yanıtlarının oranı ise %84’dür.
Görülüyorki öğrenciler dersin açık ve sade bir dille anlatılması konusunda öğretmenlerini başarılı bulmamışlardır.
- Derste sorulan sorulara doyurucu yanıtlar vermek.
Bu kriter konusunda öğretmenlerin değerlendirmeleri aşağıdaki gibidir:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | _ | _ | 17 | 3 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | _ | 4 | 16 | _ | 20 |
| Dersane | _ | _ | 4 | 6 | 3 | 13 |
Öğrencilerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 2 | 5 | 7 | 12 | 4 | 30 |
| Devlet Lisesi | _ | 8 | 6 | 4 | 3 | 21 |
| Dersane | 7 | 11 | 15 | 7 | _ | 40 |
Özel lise öğretmenlerinin %85’i, devlet lisesi öğretmenlerinin %80’i, dersane öğretmenlerinin %42’si başarılı yanıtını vermişlerdir. Özel lise öğrencilerinin %40’ı iyi, devlet lisesi öğrencilerinin %40’ı orta, dersane öğrencilerinin %40’ı iyi, % 23’ü orta yanıtını vermişlerdir. Bu sonuçlardan anlaşılan ise öğrencilerin sorularına doyurucu yanıtlar alamadıklarını düşünmeleridir.
- Derste ve ders saati dışında soru sormaya teşvik etmek.
Bu konuda öğretmenler şu yanıtları vermişlerdir:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 4 | 10 | 5 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | _ | 5 | 11 | 4 | 20 |
| Dersane | _ | _ | 5 | 2 | 6 | 13 |
Öğrencilerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 4 | 7 | 12 | 7 | 30 |
| Devlet Lisesi | 3 | 5 | 5 | 3 | 5 | 21 |
| Dersane | 10 | 9 | 10 | 7 | 4 | 40 |
Her üç kurumda da öğretmenlerin % 50’si, soru sormaya teşvik konusunda kendisini başarılı bulmuştur. Özel lise öğrencilerinin %40’ı öğretmenleri için başarılı derken, devlet lisesi öğrencilerinin %50’si orta ve iyi yanıtını vermişlerdir.Dersane öğrencilerinin %25’i başarısız, %25’ı iyi yanıtını vermişlerdir.Özel lise öğrencileri ile özel lise öğretmenlerinin bu konudaki düşünceleri benzerdir. Diğer iki kurum öğrencilerinin yanıtları öğretmenleri ile aynı fikirde olmadıklarını göstermektedir.
- Dersleri ve sınavları ezberden çok düşünmeye ve tartışmaya yönelik şekilde yapmak.
Öğretmenlerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | _ | 5 | 7 | 8 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | _ | 3 | 9 | 8 | 20 |
| Dersane | _ | _ | 3 | 6 | 4 | 13 |
Öğrencilerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 7 | 4 | 7 | 11 | 1 | 30 |
| Devlet Lisesi | 7 | 7 | 2 | 2 | 3 | 21 |
| Dersane | 5 | 14 | 11 | 7 | 3 | 40 |
Her üç kurum öğretmenlerinin yaklaşık %40’ı dersleri ve sınavları ezbere yönelik yapmadıklarını düşünerek başarılı yanıtını vermişlerdir.
Özel lise öğrencileri bu konuda öğretmenlerini destekleyerek %35’ı başarılı yanıtını verirken, devlet lisesi ve dersane öğrencilerinin çoğunluğu başarısız ve orta yanıtını vermişlerdir.
Kitap okumaya tetvik etmek. Öğretmenlerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 6 | 10 | 3 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | 1 | 12 | 3 | 4 | 20 |
| Dersane | _ | 2 | _ | 8 | 3 | 13 |
Öğrencilerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 7 | 7 | 8 | 2 | 6 | 30 |
| Devlet Lisesi | 4 | 7 | 5 | 3 | 2 | 21 |
| Dersane | 14 | 11 | 11 | 2 | 2 | 40 |
Özel lise öğretmenlerinin %50’si kitap okumaya teşvik konusunda başarılı, devlet lisesi ve dersane öğretmenlerinin yarıdan fazlası iyi ve başarılı yanıtını vermişlerdir. Her üç kurum öğrencileri de bu konuda öğretmenlerini çoğunlukla başarısız bulmuşlardır.
- Ders çalışma ve öğrenme metod ve teknikleri hakkında bilgi vermek.
Öğretmenlerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | _ | 8 | 10 | 2 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | 1 | 6 | 12 | 1 | 20 |
| Dersane | _ | _ | 3 | 10 | _ | 13 |
Öğrencilerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 8 | 10 | 7 | 4 | 1 | 30 |
| Devlet Lisesi | 6 | 6 | 4 | 5 | _ | 21 |
| Dersane | 8 | 8 | 17 | 6 | 1 | 40 |
Özel lise öğretmenlerinin %50’si, diğer iki kurum öğretmenlerinin yarıdan fazlası başarılı yanıtını vermişlerdir. Bu konuda öğrencilerin yanıtlarının çoğunluğu iyi, orta ve başarısızda yoğunlaşmıştır.
- Dersi işlerken öğrenciler arasındaki düzey ve farklılıkları gözetmek.
Öğretmenlerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Batarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 3 | 14 | 2 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | 1 | 3 | 14 | 2 | 20 |
| Dersane | _ | _ | 4 | 6 | 3 | 13 |
Öğrencilerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 5 | 13 | 8 | 4 | _ | 30 |
| Devlet Lisesi | 7 | 2 | 4 | 3 | 5 | 21 |
| Dersane | 7 | 18 | 11 | 3 | 1 | 40 |
Özel lise ve devlet lisesi öğretmenlerinin %70’i, dersane öğretmenlerinin %50’si iyi yanıtını vermiştir. Özel lise öğrencilerinin %40’ı orta, devlet lisesi öğrencilerinin %35’i başarısız, dersane öğrencilerinin %45’i orta yanıtını vererek bu konuda öğretmenlerini başarılı bulmadıklarını belirtmişlerdir.
8.
Derste başarısızlık nedenlerini araştırarak başarıyı artırmak için öğrenciler ile işbirliği yapmak. Öğretmenlerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Batarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 5 | 12 | 2 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | _ | 7 | 10 | 3 | 20 |
| Dersane | _ | 1 | 5 | 5 | 2 | 13 |
Öğrencilerin değerlendirmeleri:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 9 | 9 | 6 | 5 | 1 | 30 |
| Devlet Lisesi | 8 | 3 | 7 | 3 | _ | 21 |
| Dersane | 15 | 11 | 10 | 3 | 1 | 40 |
Özel lise öğretmenleri ile devlet lisesi öğretmenlerinin %50’si, dersane öğretmenlerinin %40’ı başarılı yanıtını verirken, her üç kurumda da öğrencilerden öğretmenleri için başarılı ve çok başarılı yanıtını verenlerin sayısı çok azdır.
9. Başarısız öğrenciler ile özel olarak ilgilenmek.
Öğretmenlerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | _ | 1 | 8 | 10 | 1 | 20 |
| Devlet Lisesi | _ | 2 | 8 | 8 | 2 | 20 |
| Dersane | _ | 1 | 6 | 3 | 3 | 13 |
Öğrencilerin yanıtları:
| Kurum | Başarısız | Orta | İyi | Başarılı | Çok Başarılı | Toplam |
| Özel Lise | 12 | 8 | 4 | 5 | 1 | 30 |
| Devlet Lisesi | 7 | 5 | 4 | 5 | _ | 21 |
| Dersane | 16 |